ፍቅር እስከ መቃብር ፦ የጥንታዊ ባህልን መስኮት የሚከፍት ድንቅ የኢትዮጵያ ክላሲክ ልብወለድ መጻሕፍ

በገርማው መንግሥቱ

“በጎጃም ክፍለ ሀገር፣ በዳሞት ወረዳ፣ ማንኩሳ በሚባል መንደር፣ ከብዙ ዓመታት በፊት ቦጋለ መብራቱ የሚባል ሰው በጥልቅ ብቸኝነት ይኖር ነበር” በሚል ቃል ይከፈታል ይህ ልብን የሚነካ፣ የሚያስደንቅ፣ እና በቀላሉ ሊፈጸም የማይችል የፍቅር ታሪክ። ይህ ፍቅር ከልጅነቱ ጀምሮ ቤተ ክርስቲያንንና የእግዚአብሔርን ተወካዮች እንዲያገለግል ተሰጥቶ ባደገ የገበሬ ልጅ እና በሥነ ሥርዓት የተገደበች ከተከበረ ፊውዳላዊ ቤተሰብ የወጣች የመኳንንት ልጅ መካከል ይቀነበራል። ሐዲስ ዓለማየሁ 1910–2003፣ አስተማሪ፣ መንግሥታዊ ሰው፣ ዲፕሎማት፣ ከሁሉም በላይ ግን ከኢትዮጵያ ታላላቅ ደራሲዎች አንዱ፣ በመጽሐፋቸው “እስከ መቃብር ድረስ ያለ ፍቅር” ውስጥ እስትንፋስን የሚያቆም፣ የሚማርክ፣ በተመሳሳይም የሚያሠቃይ የፍቅር ታሪክ ብቻ አይተርኩም፤ በጥንቃቄ፣ በጥበብና በድፍረት ባህላዊ የኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ውስጥ መደቦችን የሚፈጥሩ፣ የሚደግሙና የሚያጸኑ ልማዶችንና እምነቶችን ያፈርሳሉ።

የዓለማየሁ ድንቅ የመጽሐፍ ሴራ የሚካሄደው በጎጃም ክፍለ ሀገር ውስጥ ነው፤ ጎጃም የኢትዮጵያ አስፈላጊ አካባቢዎች አንዱ ሲሆን፣ ደራሲዎችና ገጣሚዎች ማመስገን የሚወዱት ክልል ነው። ታሪኩ የሚፈጸመው በመጨረሻው ንጉሥ ኃይለ ሥላሴ የንግሥና ዘመን ሲሆን፣ በዚያን ጊዜ በኢትዮጵያ የፊውዳል ሥርዓት መልክ የነበረው ማኅበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ሃይማኖታዊ ሥርዓት ገና ተፈጻሚ ነበር። ትንሽ የመኳንንት ቤተሰቦች ክፍል፣ የመሬት ባለቤቶች፣ ከድሃ ገበሬዎች ግብር፣ ስጦታና ጥቅም ይሰበስቡ ነበር፣ እነርሱንም እንደ አርሶ አደር ገዢዎች ያስገዙ ነበር። በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያሉ ከፍተኛ ባለሥልጣናት አብዛኛዎቹ፣ በተፈጥሮ፣ ከከፍተኛው ማኅበራዊ መደብ ይመጡ ነበር። እንደምናየው፣ በግማሽ ቅዱስ ሥላሴ መካከል ያለው ውስብስብ ግንኙነት — ቤተ ክርስቲያንና ቀሳውስት፣ ከፍተኛው ማኅበረሰብና ዝቅተኛው ማኅበረሰብ — መላውን ታሪክ የሚቀርጽ ነው።

መብላት የተከለከለ ፍሬ

ዝቅተኛው የኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ከጥንታዊው የአውሮፓ ፊውዳላዊ ማኅበረሰብ ጋር የሚመሳሰል ነው። የኢትዮጵያ መሬቶች ተዋጊ፣ ትዕቢተኛና በበለጸገ ሁኔታ የኖረ ማኅበራዊ ክፍል በቁጥጥር ሥር ነበሩ። ገበሬዎች መሬቱን ያርሱ ነበር፣ የምርቱ ትልቁ ክፍል ለአለቆቻቸው ይሰጥ ነበር፣ ከእሱም ትንሽ ክፍል ብቻ በመሥራት የደከሙ አርሶ አደሮች ይቀበሉ ነበር። ከመኳንንት ቤተሰቦች በተቃራኒ፣ በእርጅና ዘመናቸው ብዙ ሀብቶቻቸውና አገልጋዮቻቸው የሚጠቅሟቸው፣ ለገበሬ ቤተሰቦች በሕይወታቸው መጨረሻ የራሳቸው ልጆች መኖር እጅግ አስፈላጊ ነበር።

በዛብህ፣ የመጽሐፉ ጀግና፣ እያንዳንዳቸው በራሳቸው ምክንያት በጥልቅ ብቸኝነት ይኖሩ ከነበሩ ሴትና ወንድ ጋር ከተፈጠረ ጋብቻ ተወለደ። አባቱ ቦጋለ መብራቱ እስከ አርባ ዓመቱ ድረስ ብቻውን ኖረ፣ እና በእርጅናው ዘመን አገልጋዮች ሊያስፈልጉት ይችላሉ ብለው የሚጨነቁ ወዳጆቹ በተደጋጋሚ ከለመኑት በኋላ ብቻ ሴት ለማግባት ተስማማ። ወይዘሮ ውድነሽ በጣሙ ደግሞ የቀድሞ ሦስት ባሎቿ አንዱ ከሌላው በኋላ ከሞቱ በኋላ ብቻዋን ትኖር ነበር፤ ባሎችን የምትገድል ሴት የሚል ስምም ወጥቶባት ነበር፣ እርሷም ራሷ ይህን ዕጣ ታምን ነበር። የመንፈሳዊ ሕይወቷ ኃላፊ የሆነ የሃይማኖት ሰው ካበረታታትና የተለጠፈባትን ነውር ካስወገደላት በኋላ ቦጋለ መብራቱን ለማግባት ተስማማች። እርሱም እንዲህ ብሎ ነበር፦ “ሰው ወደ ዓለም ሲመጣ፣ የተወሰነ የሕይወት ዘመን ይዞ ይመጣል፤ ስለዚህ እነዚያ ወንዶች ካንቺ ጋር ባይጋቡም እንኳ፣ ዕጣቸው አስቀድሞ ተወስኖ ነበር። ስለዚህ የወሬ አሳዳጆችን ቃል መስማት፣ መደንገጥና ሕይወትሽን መመረር አያስፈልግሽም።”

ሁለቱ ተጋቡ፣ በዛብህንም ወለዱ። ስሙ፣ ትርጉሙ ሸክም ያለበት ሰው ማለት ሲሆን፣ በራሱ ላይ የወደቁትን መከራዎች ያንጸባርቃል። ወላጆቹ በእርጅናቸው ዘመን መመኪያቸው እንደሚሆን የተመለከቱት ሕፃን፣ በብዙ በሽታዎች ይሰቃይ ነበር። የተጨነቀችው እናቱ ወደ ቅድስት ትመለሳለች፤ በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያኖችና በዓላት እንደ ሚካኤል፣ ገብርኤል እና ሌሎች ቅዱሳን ስም ይጠራሉ። እርሷም እንዲህ ትላለች፦ “ርኅርኅተኛዬ እናቴ፣ እባክሽ ምሕረትሽን ላኪና ልጄን ፈውሺው። እርሱም ስምሽን ለማመስገን ሕይወቱን ሁሉ አገልጋይሽ ይሆናል። አገልጋይና ባሪያ እንዲሆንልሽ በቤተ ትምህርት አሳድገዋለሁ፤ ስእለት እሳለሁ።”

ነገር ግን ሁሉም እርሱ ለፍቅር የተከለከለ መሆኑን ያውቁ ነበር። ከወጣቶቹ አንዷ ለጓደኞቿ ይህን መራራ እውነት እንዲህ ብላ ገለጸችላቸው፦ “በከንቱ አትጣሉ፤ እርሱ የስእለት ልጅ ነው። ይህ ማየት የተፈቀደ፣ መብላት ግን የተከለከለ ፍሬ ነው።” በዛብህም ራሱ እናቱ በሥጋ ማስጨነቅና በነፍስ ማሠቃየት እንዲኖር እንደፈረደችበት ያውቃል። ውሳኔዋ ለጥቅሙ ከነበረ ጭንቀት የተነሣ እንደተደረገ ቢገባውም፣ እንደ ሰው በፍላጎትና በምኞት ተፈጥሮ ከሴት ፍቅርና ከልጆች ማፍራት ፈጽሞ መከልከል የሚለውን ጨካኝ ዕጣውን ሊቀበል አልቻለም። ምናልባት እንደ ተቃውሞ ምልክት፣ አሮጌ ወላጆቹን፣ በኋላም በብቸኝነት እንደሞቱ ከመልእክተኛ የሚሰማውን፣ የተወለደበትን ቦታ፣ ጓደኞቹንና የሚያውቃቸውን ሰዎች ትቶ፣ ቦታና ጊዜ ለእርሱ መውደድ ወይስ ለሴትና ለፍቅሯ እንግዳ ሆኖ መሞት እንደተወሰነለት እንዲወስኑለት የሚፈልግ ይመስል፣ በአገሪቱ ውስጥ በተለያዩ ቤተ ክርስቲያኖች ይንከራተታል።

ለክብር የተነሣ ጦርነት

በብዙ መንከራተቱ ወቅት፣ በዛብህ ወደ አንድ የታወቀ ቤተሰብ ቤት ይደርሳል፣ የመኳንንት ልጅ አስተማሪም ይሆናል። የቤተሰቡ ራስ፣ ፊታውራሪ መሸሻ፣ የጦር ጀግና፣ የብዙ አውራጃዎች ገዥ፣ ከፊውዳላዊ የመኳንንት ቤተሰብ የተወለደ ሰው ነው። እርሱ ኃይሉ እየቀነሰ፣ ተጽዕኖው እየደከመ፣ መንግሥቱ በዓይኑ ፊት እየተፈረሰ፣ ተገዢዎቹም በየቀኑ እየተቃወሙት እያለ፣ ከእነርሱ ግን ክብር፣ አገልግሎትና ታዛዥነት መጠየቁን የማይተው አሮጌ አንበሳ ይመስላል። እርሱና ባለቤቱ ጥሩአይነት፣ የመጨረሻዎቹን ፊውዳላዊ ቤተሰቦች በታማኝነት ይወክላሉ፤ የበላይነት፣ ክብርና ጥቅም የሚሰጣቸውን አሮጌ ሥርዓት ለማስጠበቅ የሚሞክሩ፣ በኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ውስጥ ማንኛውንም ለውጥ በብርቱ የሚቃወሙ ቤተሰቦች።

የመኳንንት ቤተሰቦች ከገበሬዎች ግብር እንዲከፍሉላቸው፣ ስጦታ እንዲሰጡላቸው፣ እንዲያከብሯቸውና እንዲያመሰግኗቸው የሚጠይቁት ከትዕቢት ብቻ የተነሣ አይደለም፤ ከሌሎች የታወቁ ቤተሰቦች ጋር በመዋጋትና በማሸነፍ፣ የገበሬዎቻቸውን ሕይወት ለመጠበቅና ጥቅሞቻቸውን ለማስጠበቅ ካሳዩት ጀግንነትና ድፍረትም የሚመነጭ ነው። በተጨማሪም፣ በባህላዊው አመለካከት መሠረት፣ በሁሉም መደቦች ልጆች ውስጥ የሚገኝ የልብ ድፍረት፣ ኢትዮጵያውያን ከእነርሱ በላይ ከሆኑ ኢምፓየሮችና ኃይሎች ጋር እንዲዋጉ፣ እንደ 1896 በኢትዮጵያና በጣሊያን መካከል በተካሄደው የአድዋ ጦርነት ያሉ ድንቅ ድሎችን እንዲቀዳጁ፣ ለብዙ ዓመታትም ነፃነታቸውን፣ የመሬት አንድነታቸውንና ብሔራዊ ልዩነታቸውን እንዲያስጠብቁ የሚያስችላቸው ነው።

ነገር ግን ጉዳዩ የመሸሻ ቤተሰብን ሲመለከት፣ ይህ ቤተሰብ የኋለኛውን የኢትዮጵያ ፊውዳሊዝም ይወክላል። የመደብንና የዘር ክብርን ማስጠበቅ በብዙ መጠን፣ ምናልባትም ሙሉ በሙሉ፣ በልጃቸው ሰብለ ወንጌል ላይ ተመክቶ ነበር። ሰብለ ወንጌል ውብና ማራኪ ወጣት ሴት ስትሆን፣ ከቤተሰቧ ዘር ጋር እኩል የሚቆጠር የመኳንንት ልጅ እንድታገባ ታስቦላታል። እርሷ ግን ወላጆቿ ከሚያምኑባቸው እሴቶች የተለዩ እሴቶችን ትይዛለች፦ “ጨዋ ባሕርይና መልካም ምግባር ነበራት። ትዕቢትን ትጠላ ነበር።” ሰብለ ወንጌልን፣ ከንጉሣዊ ቤተሰቦች ጋር ስትሆን ምቾት የማታገኝ፣ ከተራ ሕዝብ ጋር ግን በጣም የምትረጋጋ የእንግሊዝ ልዕልት ዲያና አይነት ምሳሌ መሆኗን ማየት ይቻላል።

በሰብለ ወንጌል ውበት፣ በቤተሰባዊ ዘሯና በመልካም አስተዳደጋዋ ምክንያት፣ እድሜዋ አሥራ አራት ሲሆን ብዙ ሰዎች ከወላጆቿ እጇን ለመጠየቅ መጡ፣ አግቢዎችም በቤተሰቧ ቤት ደጃፍ ተሰልፈው ይቆሙ ነበር። ነገር ግን ወላጆቿ ሁሉንም አግቢዎችና ልጃቸውን የጠየቁትን ሰዎች በተለያዩ ሰበቦች ይመልሱ ነበር፦ “አባቱ ሰው አይደለም፣ ማለትም ከተከበረ የመኳንንት ቤተሰብ አይደለም፣ ገበሬ ነው... አባቱ ብዙ ላሞች ያሉት ገጠር ሰው ነበር። ሞተ፣ ከመሄዱም በፊት ሁሉንም ላሞቹን ለልጁ አወረሰው። አሁን ልጁ የላሞቹን ወተት ያለ ገደብ ሲጠጣ፣ ከሰዎች ጋር እኩል መሆኑ መሰለው፤ ከዚያም የልጃችንን እጅ ለመጠየቅ ወሰነ።” ነገር ግን ጊዜ እያለፈ ሲሄድ፣ ወላጆቹ ልጃቸውን ለጋብቻ የሚጠይቅ ሰው እንደሌለ ይገነዘባሉ፦ “አንዳንድ ጊዜ ሰዎች እጇን ቢጠይቁ፣ እነርሱ የተፋቱ ወንዶች ነበሩ፤ ምክንያቱም እርሷ መጋባት ያልቻለች ሴት ተብላ ትቆጠር ነበር። ጠያቂዎቹ እንደ ድንግል ሳይሆን እንደ ያገባች ወይም እንደ ድንግል ያልሆነች ሴት ለመውሰድ ወላጆቿን ይጠይቁ ነበር፤ ስለዚህ ከድንግል ጋር በጋብቻ ላይ የሚፈጸሙ ሥርዓቶች አይፈጸሙም ነበር።”

ከመጽሐፉ ውስጥ ከሚማርኩ ድራማዎች አንዱ፣ አንድ ኃያል ገዥ ሰብለ ወንጌልን እንደ ድንግል ለማግባት፣ የታወቁትን ሥርዓቶችና ጨዋነቶች ሁሉ በመጠበቅ፣ እጇን ሲጠይቅ ይፈጠራል። በኋላ ግን፣ በአማካሪዎቹ ምክር አመለካከቱን ይቀይራል፣ እና ለታሰበችው ሙሽራ ቤተሰብ፣ እንደ የተፋታች ወይም እንደ ድንግል ያልሆነች ሴት እንደሚያገባት ያሳውቃል። ፊታውራሪ መሸሻ፣ ክብሩ በክፉ ሁኔታ እንደተረገጠና የዘሩ ሐረግ ሊጠፋ እንደቆመ ሲሰማው፣ ታላቅ የጦር ጀግናና ባለተጽዕኖ ሰው በሚቆጠረው በታሰበው አማቹ ላይ ጦርነት ያውጃል። በመግለጫውም እንዲህ ይጽፋል፦ “እንዲህ ያለ ውርደት፣ ሁሉንም እስከ መሠረቱ ድረስ የሚያበላሽና የሚያፈርስ፣ በደም ብቻ እንጂ አይነጻም።” ለመዋጋትና ደም ለማፍሰስ ያለው ዝግጁነት፣ ከጠላት ፊት ሳይፈራ፣ የመኳንንት ዘር መደብን፣ ክብሩን፣ መልካም ስሙንና የቅንጦት ሕይወቱን ለማስጠበቅ የሚያስችል መሣሪያ ነው።

ነገር ግን፣ ደብዳቤዎች ከተለዋወጡ፣ የጦርነቱም መሣሪያዎችና የጦር ሜዳው ከተወሰኑ በኋላ፣ በመጨረሻ ጦርነቱ በቤተ ክርስቲያን፣ በቅዱሳንና በቀሳውስት ታማኝ ጣልቃ ገብነት ይከለከላል። በዚህም የፊታውራሪ መሸሻ ለመደቡ ያለው ቅንአት፣ እንዲሁም ቤተ ክርስቲያን በመኳንንት ቤተሰቦች መካከል በሽምግልና የምትጫወተው የማይናወጥ ሚና ይጠበቃሉ፤ ሁሉም ከጦርነት መታወጁ ትርፍ ያገኛሉ፣ ቢከተልም ይህ ድል ጊዜያዊ መሆኑ ቢገለጥ።

አባቷ የቤተሰቡን ዘር ክብር ለማዳንና የወራሾችን ትውልድ ለማቋቋም የክብር ጦርነት እየመራ ባለበት ጊዜ፣ በሰብለ ወንጌል ልብ ውስጥ የተከለከለ ፍቅር ቀስ በቀስ ይበቅላል። አስተማሪዋ በዛብህ፣ እጆቿን ይይዛልና የአማርኛ ፊደላትን እንድትጽፍ ይረዳታል። ሁለቱ፣ በሕይወታቸው ሁኔታ ምክንያት ነፃ ምርጫ ምን እንደሆነና ስሜቶችን እንዴት መግለጽ እንደሚቻል ያላወቁ፣ የቃል ያልሆነ ቋንቋ ይይዛሉ፤ በዚያም ውስጥ እፍረት የተሞላባቸው እይታዎች፣ የተገደቡ ንክኪዎች፣ አንዳንድ ጊዜም እንደ ቴሌፓቲ የሚመስል የውስጥ ንግግር ይካተታል። በገበሬ ልጅና በመኳንንት ልጅ መካከል የተቀጣጠለው ፍቅር፣ በባህላዊ ሥርዓቶች ቢታሰርም፣ ከጎዱ ካሳ፣ ከቤተ መንግሥቱ እብድ፣ ማበረታቻ ያገኛል። እርሱ የነፃነት ችቦ ያበራል፣ ለበስውር የሚዋደዱትም ጥንዶች የመኳንንት መደብ ከዓለም ሊያልፍ እንደቆመ፣ በመደቦች መካከል ያለው ክፍፍል የተሳሳተ እንደሆነ፣ ሰው የራሱ ጌታ መሆኑን፣ ለሴትና ለወንድ ሁሉ የትዳር አጋሩን ወይም አጋሯን ለመምረጥ መብት እንዳለው ያበስራል። የሰብለ ወንጌል አገልጋዮችና አገልጋይ ሴቶችም፣ በዛብህ ጋር ብቻዋን እንዳትቀር እንዲጠብቋት የታዘዙት፣ ርዳታና መረዳት ያሳያሉ፤ እርሷን ለራሷ ይተዋታል፣ ከአስተማሪዋ ጋር ያለ እነርሱ መኖር እንድትችል ይፈቅዱላታል። ቢሆንም፣ በሁለቱ መካከል ያለው ፍቅር ሁሉንም ባህላዊ ሰንሰለቶች በመሰበር ለመፈንዳትና ለማቃጠል ይከብደዋል፤ በውስጣቸውም በምድር ጥልቅ ውስጥ እንደታሰረ ላቫ ይቀጣጠላል።

በቤቱ ውስጥ የሚፈጠረውን፣ መደቡን ሊያፈርስና የዘሩን ቀጣይነት ሊቆርጥ የሚችለውን የተከለከለ ፍቅር ሳያውቅ፣ ፊታውራሪ መሸሻ በሥልጣኑ ክልሎች ውስጥ ሥርዓት ለማስፈን ይወጣል። አስቀድመው በተወሰነው ጊዜና መጠን ግብር የሚከፍሉና ስጦታዎችን እና ጥቅሞችን የሚሰጡ ገበሬዎች፣ ድካሙንና መደቡ እየተናደ መሄዱን ይሰማሉ፤ ግብር ሰብሳቢውንም ይከለክላሉ፣ ከእንግዲህ ከባድ ግብሮችን መክፈል እንደማይችሉ ያሳውቃሉ። በዚህ ነጥብ፣ የኢትዮጵያ መኳንንት የበላይነት ስሜት ዝቅተኛ መግለጫውን ማየት ይቻላል፦ “ወዮልኝ! እኔ መሸሻ፣ እንዴት እንዲህ ተዋረድሁ?!... እኔ፣ የጀግኖች ሁሉ ጌታ፣ መሸሻ፣ በክብሬና በራሴ፣ የክብርና የጨዋነት የሌላቸው ገበሬዎችን ማሾፍ መታገስ እንዴት ተገደድሁ?!”

ፊታውራሪ መሸሻ የገበሬዎችን እየበረታ የመጣ ኃይልና ለፍላጎቶቹ መታዘዝ እንደማይፈልጉ ቢማርም፣ የልጁን የፍቅር ምርጫ ለመቀበል እምቢ ይላል። በዛብህ ልጁን የሚያስተምር ብቻ ሳይሆን እንደሚወዳትም ሲያውቅ፣ አባቱ እርሱን ለማባረር ይወስናል፤ ሰብለ ወንጌልም እንዳትሸሽና የተከለከለውን ፍቅሯን እንዳትፈጽም በሰንሰለት ያስራታል። እርሱ ራሱ ይጠብቃታል፣ ወይም ቀንና ሌሊት የሚጠብቋትን ጠባቂዎች ይመድባል። በዛብህና ሰብለ ወንጌል ፍቅራቸውን መፈጸም ካለመቻላቸው የተነሣ ይሰቃያሉ። የመደብ ትግሉ በሁለቱ መካከል የሚነደውን ፍቅር ሊያጠፋ ይችላልን? ወይስ ይህ ፍቅር ያሸንፋል? መልሱን ማግኘትና ከእሱ ጋር የሚመጣውን ደስታ ለአንባቢዎች እንተዋለን።

ወደ ጥንታዊ ባህል የሚከፈት መስኮት

“እስከ መቃብር ድረስ ያለ ፍቅር” በኢትዮጵያ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ ክላሲክ ሥራ ብቻ አይደለም፤ በብዙዎች ዘንድ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ታላላቅ የፕሮዝ መጻሕፍት ጋር በአንድ ረድፍ የሚቆም ድንቅ ልብ ወለድ ተብሎም ይታያል። እስካሁን በዓለም ሰው ልጆች ሥነ ልቦና ውስጥ የሚገባውን ቦታ ካላገኘ፣ ይህ የሆነው የቋንቋና የጂኦግራፊ ድንበሮች ከዓለም ሥነ ጽሑፍ ቀኖና መደርደሪያዎች ውጭ ስላስቀሩት ነው።

አስፈላጊነቱ በብዙ መልኩ ይገለጣል። በመጀመሪያ፣ ደራሲው በማኅበረሰቡ ውስጥ ያሉ ቋንቋና እሴቶችን በጥበብ ይጠቀማል፣ ግን ለእነርሱ ሁለንተናዊ ሰብዓዊ ትርጉም ይሰጣል። ሁለተኛ፣ ይህ ድንቅ የፍቅር ታሪክ ነው፤ በእርሱም መንገድ፣ ፍቅር መሰናክሎች፣ ክልከላዎችና ቅድመ ፍርዶች ቢኖሩም፣ ከተለያዩ መደቦች የመጡ ሰዎችን ለማገናኘት ያለውን ኃይል እንደገና እንረዳለን። ሦስተኛ፣ ይህ የፍቅር ታሪክ ሴትን ፍላጎቷንና ምርጫዋን ከሚያስሩና ከሚጨቁኑ ባህላዊ እሴቶች፣ ልማዶችና እምነቶች ያስፈታታል፤ በሕሊናዋና በጣዕሟ መሠረት የትዳር አጋር ለመምረጥም ነፃነትና መብት ይሰጣታል። አራተኛ፣ ወደ ኋላ ስንመለከት፣ የዓለማየሁ መጽሐፍ አሮጌውን ፊውዳላዊ ሥርዓት፣ ለጥቂቶች የጠቀመ፣ በዚያው ጊዜ ግን የኢትዮጵያን ሕዝብ አብዛኛውን ያስገዛና ያጠቀመበትን፣ ለማፍረስ የሚጠራ ሥራ ተብሎ ይታያል። ይህም በሃይማኖት፣ በከፍተኛው ማኅበረሰብና በዝቅተኛው መደብ መካከል ያለውን ሲምባዮቲክ ግንኙነት በመፍታት ይከናወናል። በዚህ መልኩ፣ ልብ ወለዱ እንደ ትንቢታዊ ሥራና እንደ ኢትዮጵያዊ ማኒፌስቶ ይታያል፤ ከአሮጌው ፊውዳላዊ ሥልጣን መጥፋትና የሃይማኖት በመንግሥት ላይ ያለው ተጽዕኖ መዳከምን ካፋጠኑ የምዕራባዊ ሥራዎችና የሐሳብ ጽሑፎች ጋር የሚመሳሰል ሥራ ነው።

የመጽሐፉ የዕብራይስጥ ትርጉም፣ ለዝግጅቱ ስድስት ተርጓሚዎች የተሳተፉበት፣ በታሪኩ ውስጥ የተገለጡትን የኢትዮጵያ ቋንቋና ባህል ሙሉ ውስብስብነት አያገኝም፣ እንዲሁም ሊያገኘው አይችልም። ግን ቢሆንም የዚህን አስደናቂ ሥራ ዋና መልእክት ያስተላልፋል፣ ለእስራኤላዊ አንባቢም ያቀርበዋል። ይህን መጽሐፍ ማንበብ፣ ለእስራኤላውያን የኢትዮጵያ ነገሥታትና መኳንንት ቤተሰቦች የተቀደሰ አዳራሽ መስኮትንም፣ የተራውን ሕዝብ ዓለምና የኑሮ ልማዶች መስኮትንም ይከፍታል። ይህን ልብ ወለድ ማንበብ ዛሬ በእስራኤል የሚኖሩ የኢትዮጵያ አይሁድ የመጡበትን፣ በሰው ታሪክ ውስጥ ከጥንታዊና ከአስፈላጊ ባህሎች አንዱ የሆነውን ባህል ብዙ እስራኤላውያን እንዲረዱ ይረዳል ብዬ አምናለሁ።

ዘውግ፦ ፕሮዝ

የታለመለት አንባቢ፦ የኢትዮጵያን ባህልና ታሪክ ማወቅ የሚፈልግ ሁሉ

መደርደሪያ፦ ከ“ክብረ ነገሥት”፣ ከኢትዮጵያ ብሔራዊ ኢፒክ፣ ጎን

ማጠቃለያ፦ የፍቅር ታሪክንና ማኅበራዊ ፖለቲካዊ ማኒፌስቶን የሚያዋሕድ ድንቅ ክላሲክ ልብ ወለድ

እስከ መቃብር ድረስ ያለ ፍቅር፦ ሙሉው መጽሐፍ

ሐዲስ ዓለማየሁ

ከአማርኛ ወደ ዕብራይስጥ የተረጎሙት፦ ጋዲ ማልኩ፣ ኢሽቱ ማልኩ፣ አብርሃም ወልደ ጻድቅ፣ ንጽነት ፈረደ፣ ዮሴፍ ይስሐቅ እና አብርሃም የርዳይ።
ዋና አርታኢ፦ ዳንየላ ሳፒር።
አሳታሚ፦ የኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ፈጠራ፣ ትርጉምና ባህል ለማበረታታት ማኅበር።
424 ገጾች፣ 140 ሸቀል።